آثار و نگاشته‌هاى يكى از بزرگان علم و دانش را فراهم مىآورد و در ضمن آن به جزئيات و ويژگيهاى نوشته‌هاى او مىپردازد . قدمت و روايى اين‌گونه فهرستها بسيار است و قابل تأمّل . در يك تقسيم‌بندى براى اين فهرست دو صورت مىتوان تصور كرد : 1 ) مؤلّف در هنگام ذكر سرگذشتنامه ، پس از پرداختن به شرح احوال و سرگذشت شخص مورد نظر ، آثار و نگاشته‌هاى وى را ذكر مىكند و فهرستى ارائه مىدهد . بايد دانست كه در اين شيوه ، تكيه كلام مؤلّف بيشتر به زندگى و بيان حالات و احوال نويسندگان است تا بررسى كتاب‌شناسى آنها . تمامى كتابهاى سرگذشتنامه‌اى و رجالى در اين قسمت قرار مىگيرد . ابن نديم در ترتيب كتابهاى ارسطو در منطقيات و طبيعيات ، الهيات و خلقيات سخن گفته و برخى از آنها را در الفهرست ذكر مىكند . 2 ) مؤلّف يا فهرست‌نويس به آثار و نگاشته‌هاى يك تن به تنهايى اشاره مىكند . در اين اثر جنبه كتاب‌شناسى و نسخه‌شناسى بيشتر مدّ نظر است تا طرح مسأله سرگذشتنامه افراد . او به دنبال آن است كه به طور صريح و روشن آثار و نگاشته‌هاى آن بزرگ را براى اهل فن و دانش بيان كند . شايد نخستين اطلاعاتى كه در اين زمينه در دست است مربوط به يونان باستان است . ثاون اسكندرانى ، تأليفات و آثار افلاطون ( 347 - 427 ق . م . ) را تدوين مىكند و بسيارى از نگاشته‌هاى او را بر مىشمرد . « 1 » نگاشتن فهرست آثار ديگران ، در تمدن اسلامى نيز سابقه‌اى دراز دارد . مدائنى ، ابو الحسن على بن محمد بن عبد اللّه بن ابو يوسف ( 215 - 135 ق ) برده و غلام سمرة بن جندب ( ؟ ) از متكلّمان سدهء دوم و سوم هجرى است . ابو الحسن بن كوفى ، فهرستى از آثار او را ذكر مىكند و ابن نديم از روى نوشته وى آثار مدائنى را مىآورد : و از كتابهايش آنچه را كه از روى نوشته ابو الحسن بن كوفى به ياد دارم اين است : در اخبار پيغمبر صلعم : كتاب امّهات النبى صلعم ، كتاب صفة النبى صلعم ، كتاب اخبار المنافقين . كتاب عقود النبى صلعم . كتاب تسمية المنافقين و من نزل فيه القرآن منهم و غيرهم . « 2 » جنيد بن محمّد نعيم مكنّى به ابو احمد ، در نامه‌اى به ابو الحسن على بن محمد علوى ، تصانيف و نگاشته‌هاى ابو نصر محمّد بن مسعود عياشى ( ف . 320 ق ) - از فقهاى بزرگ

--> ( 1 ) . ابن نديم ، الفهرست ، 449 . ( 2 ) . همانجا ، 168 .